Wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 12 czerwca 2025 r., odszkodowanie za represje komunistyczne przyznane pomimo wcześniejszego uzyskania odszkodowania.

II AKa 131/25, Kryteria ustalania wysokości zadośćuczynienia. - Wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu

Skoro suma zadośćuczynienia ma rekompensować krzywdę jaka została bezprawnie wyrządzona konkretnej osobie represjonowanej, uwzględniać zmienne w czasie natężenie jej cierpienia zależnego od warunków w jakich się ta osoba znajdowała, rodzaju represji, czasu ich trwania, stanu zdrowia osoby represjonowanej, to stosowanie metody taryfikacyjnej dla określenia wielkości odpowiedniej sumy pieniężnej tytułem zadośćuczynienia nie wydaje się właściwe.

Powódka wnosiła na podstawie ustawy z 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (tekst jedn.: Dz.U. z 2024 r., poz. 442) o zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawczyni 6250000 zł tytułem uzupełniającego zadośćuczynienia z ustawowymi odsetkami za opóźnienie za krzywdę jakiej doznał ojciec wnioskodawczyni A. L. z powodu wydania i wykonania wyroku b. Wojskowego Sądu Rejonowego we Wrocławiu z 14 kwietnia 1950 r., sygn. akt Sr 268/50.

Sąd Okręgowy we Wrocławiu wyrokiem z 3 lutego 2025 r., sygn. akt III Ko 806/24:

I.na podstawie art. 8 ust. 4 ustawy z 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego zasądził od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawczyni K. L. zadośćuczynienie w wysokości 512 746,74 złotych (pięćset dwanaście tysięcy siedemset czterdzieści sześć złotych 74/100) wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty,

II. oddalił dalej idące żądanie wnioskodawczyni;

III. zasądził od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawczyni K. L. 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów sądowych;

IV. kosztami postępowania obciążył Skarb Państwa.

Apelację od tego wyroku wniosła pełnomocniczka wnioskodawczyni K. L., która zaskarżyła wyrok w części oddalającej wniosek. Skarżąca zarzuciła:

1) obrazę przepisów prawa materialnego, tj.:

a) art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego w zw. z art. 445 § 1 i 2 kodeksu cywilnego oraz art. 448 kodeksu cywilnego poprzez błędną ich wykładnię skutkującą bezzasadnym przyjęciem, że odpowiednie zadośćuczynienie za krzywdy doznane przez A. L. wynosi 512.746,74 zł oraz oddaleniem wniosku ponad tę kwotę w sytuacji, gdy okoliczności niniejszej sprawy jednoznacznie przemawiają za zasądzeniem na rzecz wnioskodawczyni zadośćuczynienia w wyższej wysokości (wskazanej we wniosku) w związku z ogromem krzywd, cierpień oraz negatywnych przeżyć w sferze psychicznej doświadczonych przez represjonowanego i negatywnych konsekwencji represji na jego dalsze życie;

b) art. 8 ust. 1 ustawy lutowej w zw. z art. 445 § 1 i 2 k.c. oraz art. 448 k.c. poprzez ich błędną wykładnię i nieuwzględnienie we właściwy sposób wszystkich istotnych okoliczności, które miały wpływ na wymiar krzywd i cierpień doznanych przez A. L., a zwłaszcza:

- ogromu traumy i cierpienia represjonowanego związanego z samym faktem zatrzymania go, niepewności co do jego losu i okresu, w jakim będzie pozbawiony wolności;

- długiego okresu stosowania represji, niehumanitarnych, nieludzkich, trudnych do wyobrażenia i z całą pewnością urągających jakiejkolwiek godności warunków, w jakich A. L. przebywał;

- brutalnej przemocy jakiej doznał A. L. ze strony strażników więziennych, stosowanie niedozwolonych metod śledczych;

- braku kontaktu z rodziną;

- intensywnych, trwałych i nieodwracalnych skutków zdrowotnych stosowanej wobec A. L. represji, w tym zwłaszcza w zakresie wycieńczenia fizycznego i rozchwiania jego psychiki;

a w konsekwencji błędne nieuwzględnienie w pozostałym zakresie wniosku o zadośćuczynienie.

2) obrazę przepisów postępowania, która mogła mieć wpływ na treść orzeczenia, tj.:

a) art. 7 k.p.k. poprzez dowolną ocenę dowodów i wyciągnięcie z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wniosków sprzecznych z zasadami prawidłowego rozumowania, doświadczenia życiowego i wskazaniami wiedzy wskutek uznania, że zasądzone zadośćuczynienie spełnia cel i wymogi określone art. 8 ust. 1 ustawy lutowej w przypadku ogromu krzywd i cierpień doświadczonych przez A. L. w wyniku zastosowania represji;

b) art. 410 k.p.k. poprzez pominięcie i nieuwzględnienie we właściwy sposób wszystkich istotnych okoliczności, wynikających z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, które miały wpływ na rozmiar krzywd pokrzywdzonego, a w konsekwencji na wysokość zadośćuczynienia, w szczególności sposobu w jaki został zatrzymany, a następnie przez ponad 5 lat brutalnie traktowany, fatalnych niegodnych warunków osadzenia, rozłąki z rodziną, towarzyszącego represjonowanemu poczucia strachu, niepewności, braku nadziei, ogromnego stresu związanego pobytem w zakładach karnych i wpływu zastosowanych represji na dalsze życie i zdrowie A. L.

3) błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za postawę wyroku, mający wpływ na treść orzeczenia, polegający na niedostatecznym ustaleniu rozmiaru krzywdy A. L., a w konsekwencji niewzięciu pod uwagę wszystkich okoliczności mających wpływ na wymiar krzywdy, co zdaniem wnioskodawczyni przemawia za tym, że zasądzona wyrokiem Sądu Okręgowego kwota zadośćuczynienia jest nieadekwatna i niewspółmierna do rozmiaru krzywd i cierpień doświadczonych przez represjonowanego.

Podnosząc powyższe zarzuty, apelująca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez:

1) zasądzenie na rzecz wnioskodawczyni dalszej kwoty 5.737.253,26 zł tytułem zadośćuczynienia za krzywdę doznaną przez A. L. wskutek wykonania kary pozbawienia wolności orzeczonej wyrokiem byłego Wojskowego Sądu Rejonowego we Wrocławiu z dnia 14 kwietnia 1950 r., sygn. akt: Sr 268/50, utrzymanego w mocy postanowieniem Wojskowego Sądu Najwyższego z dnia 10 października 1950 r., Nr Sn.Odw.S. 1666/50, w związku z jego działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego;

2) ewentualnie - przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd Okręgowy we Wrocławiu.

Uzasadnienie prawne

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje.

Apelacja pełnomocniczki wnioskodawczyni K. L. okazała się niezasadna.

Art. 8 ust. 4 w zw. z art. 8 ust. 1 ustawy z 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (tekst jedn.: Dz.U. z 2024 r., poz. 442, cyt. dalej jako ustawa lutowa) stwarza możliwość, jeśli przemawiają za tym względu słuszności, zasądzenia na rzecz wymienionych tam osób najbliższych represjonowanego, uzupełniającego odszkodowania i zadośćuczynienia za szkody i krzywdy wynikłe z wydania lub wykonania orzeczenia, choć w następstwie uwzględnienia rewizji nadzwyczajnej, kasacji lub wznowienia postępowania prawomocnie zasądzono już odszkodowanie. Unormowanie to stanowiące odstępstwo od zasady res iudicata będzie miało zastosowanie w wypadku ustalenia znacznej dysproporcji pomiędzy tym, co uprawniony już wcześniej otrzymał przy uwzględnieniu waloryzacji, a tym, co otrzymałby aktualnie (postanowienie Sądu Najwyższego z 28 czerwca 2023 r., V KK 217/23, LEX nr 3575163).

W świetle ustaleń, które legły u podstaw zaskarżonego wyroku nie budzi wątpliwości, że:

- A. L. - ojciec wnioskodawczyni, podczas II wojny światowej i bezpośrednio potem działał w podziemiu niepodległościowym,

- z powodu tej działalności został zatrzymany 8 czerwca 1949 r., aresztowany, a następnie skazany wyrokiem b. Wojskowego Sądu Rejonowego we Wrocławiu z 10 kwietnia 1950 r., sygn. akt Sr 268/50 utrzymanym w mocy postanowieniem Najwyższego Sądu Wojskowego z 10 października 1950 r., sygn. akt Sn.Odw.S. 1666/50, wymierzono mu karę łączną 10 lat więzienia i pozbawienie praw publicznych obywatelskich i honorowych na 5 lat,

- od 8 czerwca 1949 r. do 23 sierpnia 1954 r. (62,5 miesiąca, 1896 dni), kiedy został warunkowo przedterminowo zwolniony, A. L. był pozbawiony wolności, przebywał w aresztach śledczych w W., W., a od 12 czerwca 1951 r. w więzieniu w S.,

- wyrokiem z 24 stycznia 1990 r., sygn. akt V KRN 319/89 Sąd Najwyższy uchylił orzeczenia b. Wojskowego Sądu Rejonowego we Wrocławiu oraz Najwyższego Sądu Wojskowego i postępowanie wobec A. L. umorzył,

- Sąd Wojewódzki we Wrocławiu postanowieniem z 11 czerwca 1990 r., sygn. akt III Ko 47/90, zasądził od Skarbu Państwa na rzecz A. L. 40660000 złotych, w tym 18960000 złotych tytułem zadośćuczynienia za oczywiście niesłuszne skazanie,

- A. L. zmarł w kraju 10 grudnia 2007 r. pozostawiając córkę K. L.

Nie jest kwestionowane spełnienie przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa określonych w art. 8 ust. 4 w zw. z art. 8 ust. 1 ustawy lutowej.

Apelacja pełnomocniczki podnosi zarzuty obrazy przepisu postępowania, prawa materialnego i błędu w ustaleniach faktycznych, to w zasadniczo chodzi o ten sam zarzut - ustalenia wielkości zadośćuczynienia w nieodpowiedniej sumie.

Sąd Okręgowy ustalając wielkość zadośćuczynienia dostrzegł i uwzględnił (uzasadnienie podsekcje 3.1., 5.2.) relację wnioskodawczyni (k. 161v-162) o skrajnie złych, warunkach pobytu jej ojca w aresztach śledczych i więzieniu, niedożywieniu, stosowaniu wobec niego tortur, przemocy, poniżającym traktowaniu. Nie pominął ten Sąd stosunkowo długiego czasu trwania izolacji w takich ciężkich warunkach (62,5 miesiąca). Zarzut obrazy art. 410 k.p.k. nie jest zasadny.

Ustalonej sumy pieniężnej tytułem zadośćuczynienia wynoszącej 1,25 mln zł nie sposób uznać za symboliczną. Taka kwota nie traci z pola widzenia przeżyć psychicznych A. L. związanych z niepewnością co do własnego losu, rozłąką z najbliższymi, poczuciem skrzywdzenia związanego ze skazaniem na dolegliwą karę za czyny popełnione z pobudek zasługujących na uwzględnienie, nawet jeśli Sąd Okręgowy wprost tego nie wyartykułował w pisemnych motywach. Skoro zadośćuczynienie ma kompensować cierpienia fizyczne i psychiczne osoby represjonowanej, to dla ustalenia odpowiedniej sumy pieniężnej nie mają znaczenia cierpienia psychiczne będące udziałem najbliższych osoby represjonowanej związane np. z brakiem wiadomości o losie takiej osoby.

Wnioskodawczyni zastępowana przez fachową pełnomocniczkę nie dostarczyła dowodów wykazujących, że warunki pozbawienia wolności skutkowały pogorszeniem stanu zdrowia represjonowanego po opuszczeniu więzienia.

Zarzuty obrazy art. 8 ust. 1 ustawy lutowej w zw. z art. 445 § 1 i 2 k.c. i art. 448 k.c. są niezasadne.

Powołane przepisy Kodeksu cywilnego mówią o "odpowiedniej sumie pieniężnej" mającej zadośćuczynić cierpieniom doznanym przez osobę represjonowaną wskutek naruszenia dóbr osobistych przez zdarzenia wymienione w art. 8 ust. 1 ustawy lutowej. Obraza prawa materialnego może polegać na błędnej wykładni prawa, albo na błędnym zastosowaniu (niezastosowaniu) stanowczego przepisu prawa materialnego. Pełnomocniczka co prawda podnosi, że Sąd Okręgowy wadliwie wykładał wymienione przepisy, lecz nie wskazuje na czym polegało niezastosowanie lub nieprawidłowe zastosowanie zasad wykładni prawa, podnosi natomiast, że przyznana tytułem zadośćuczynienia suma jest niewspółmierna do rozmiaru krzywd doznanych przez ojca wnioskodawczyni. W istocie więc chodzi nie o zarzut obrazy prawa materialnego, lecz o twierdzenie, że ustalona przez Sąd I instancji suma nie jest odpowiednia do rozmiaru krzywdy doznanej przez A. L. w następstwie wydania i wykonania wobec niego wyroku b. Wojskowego Sądu Rejonowego we Wrocławiu.

Odpowiednia suma pieniężna ma kompensować krzywdę (art. 445 § 1 i 2 k.c., art. 448 k.c.), a ta z istoty nie daje się wyrazić w pieniądzu. Odpowiednia suma jest nie tyle ekwiwalentem krzywdy, jak to jest w wypadku szkody materialnej, lecz ma zapobiegać trwaniu naruszenia, czy łagodzić skutki negatywnych doznań stąd wynikłych. Taki kompensacyjny charakter wskazuje, że ma ona przedstawiać odczuwalną, a nie symboliczną wartość ekonomiczną uwzględniającą "rozmiar doznanej krzywdy, wymagający oceny stopnia wywołanych cierpień psychicznych lub fizycznych, ich intensywności, czasu trwania lub nieodwracalności następstw doznanej krzywdy, ale także inne podobne okoliczności towarzyszące ujawnionej krzywdzie, objęte pojęciem tzw. całokształtu sprawy (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z 30 stycznia 2004 r., I CK 131/03, OSNC 2005 Nr 2, poz. 40). "Nie w pełni mierzalny (wymierny) charakter tych okoliczności sprawia, że sąd ma normatywną swobodę w ustalaniu odpowiednich sum tytułem należnego zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę, co sprawia, że korygowanie jego wysokości w kwotach zasądzonych przez sądy niższej instancji jest możliwe i dopuszczalne tylko wówczas, gdy stwierdza się oczywiste naruszenie ogólnych zasad (kryteriów) ustalania wysokości zadośćuczynienia. (wyrok Sądu Najwyższego z 26 lipca 2016 r., II PK 193/15, LEX nr 2151422).

Skoro suma zadośćuczynienia ma rekompensować krzywdę jaka została bezprawnie wyrządzona konkretnej osobie represjonowanej, uwzględniać zmienne w czasie natężenie jej cierpienia zależnego od warunków w jakich się ta osoba znajdowała, rodzaju represji, czasu ich trwania, stanu zdrowia osoby represjonowanej, to stosowanie metody taryfikacyjnej (jak to uczynił Sąd Okręgowy) dla określenia wielkości odpowiedniej sumy pieniężnej tytułem zadośćuczynienia nie wydaje się właściwe.

Natomiast ustalona przez Sąd Okręgowy, mimo wadliwego sposobu jej wyliczenia, suma pieniężna jest odpowiednia do doznanej przez ojca wnioskodawczyni krzywdy, ma realną wartość ekonomiczną zdatną by uczynić zadość funkcji kompensacyjnej i nie wykracza poza przyznany przez ustawę Sądowi orzekającemu merytorycznie szeroki zakres swobody.

Sąd I instancji określając wielkość uzupełniającego zadośćuczynienia trafnie pomniejszył ustaloną sumę zadośćuczynienia (1,25 mln zł) o wartość zadośćuczynienia zasądzonego w czerwcu 1990 r. (18.960.000 "starych" zł), którą zwaloryzował sięgając do powszechnie stosowanej metody odnoszenia go do ówczesnego najniższego wynagrodzenia (120000 "starych" zł - M.P.1990.2.17). Apelacja nie kwestionuje przyjętego sposobu wyliczenia uzupełniającego zadośćuczynienia.

Z tych powodów, przy braku okoliczności podlegających uwzględnieniu z urzędu należało zaskarżony wyrok utrzymać w mocy (art. 437 § 1 k.p.k.).

Darmowe porady prawne w sprawach o odszkodowanie za represje komunistyczne:

W sprawach o odszkodowania za represje komunistyczne z ustawy lutowej świadczymy w poszkodowanym darmowe porady prawne, których głównym celem jest stwierdzenie czy w ich przypadku są szanse na uzyskanie odszkodowania za represje.

Poszkodowani którzy zwracają się do nas o pomoc nie muszą ponosić żadnych opłat wstępnych za analizę ich sprawy. Jeżeli okaże się że uzyskanie odszkodowania za represje jest niemożliwe w ich przypadku, dotychczasowa pomoc prawna będzie miała charakter darmowy, poszkodowani nie będą nic płacić za udzieloną im pomoc prawną, jeżeli natomiast będzie szansa na uzyskanie odszkodowania i zostanie ono końcowo uzyskane rozliczał się z nami prowizyjnie i kosztowo. Innymi słowy, klient płaci tylko wówczas jeżeli uzyska odszkodowanie za represje.

Darmowych porad prawnych w sprawach o odszkodowanie za represje komunistyczne udzielają adwokaci i radcy prawni naszej kancelarii. Sprawie o odszkodowanie za represje komunistyczne z ustawy lutowej prowadzimy w całym kraju, w poważniejszych sprawach dojeżdżamy do klientów, w każdym przypadku występujemy za poszkodowanych do Instytutu Pamięci Narodowej w celu analizy akt ich sprawy o odszkodowanie za represje.

Darmowe porady prawne w sprawach o odszkodowania za represje pomagają poszkodowanym zorientować się w ich sytuacji prawnej, w w ramach bezpłatnych konsultacji mogą dowiedzieć się między innymi:

•Jakie odszkodowanie za represje komunistyczne można uzyskać w danym przypadku.

•Jakie odszkodowania za represje komunistyczne zasądzają poszczególne Sądy Okręgowe.

•Jakie są przesłanki uzyskania odszkodowania za represje komunistyczne z ustawy ludowej.

•Na czym polega kwerenda dokumentów Z Instytutu Pamięci Narodowej lub z Archiwum Państwowego.

•Na czym polega stwierdzenie nieważności wyroków wydanych w okresie PRLu – tak zwana rehabilitacja skazanych.

•Jak wygląda proces sądowy w sprawie o odszkodowanie za represje komunistyczne z ustawy lutowej, jakie dowody są przeprowadzane, na czym polega udział poszkodowanych w procesie o odszkodowanie za represje komunistyczne.

•Czy można uzyskać odszkodowanie za represje komunistyczne jeżeli w latach dziewięćdziesiątych dwudziestego wieku poszkodowany uzyskał już odszkodowanie za represję samodzielnie o nie występując lub występując o nie za pośrednictwem organizacji kombatanckich.

•Jakie są przesłanki negatywne dla uzyskania odszkodowania za represje komunistyczne, Res Iudicata, upływ terminu dziesięcioletniego, działalność będąca zaprzeczeniem działalności na rzecz niepodległego bytu państwa polskiego, pospolity bandytyzm.

•Za jaki okres represji przysługuje odszkodowanie z ustawy lutowej.

•Jakie Sądy są właściwe w sprawie stwierdzenia nieważności wyroków z okresu PRL, oraz w sprawie odszkodowania za represje komunistyczne.