Prawo do odszkodowania za represje jako element spadku po represjonowanym:

I KZP 23/95 – Uchwała Sądu Najwyższego 7 sędziów z dnia 5 października 1995 r.

Roszczenie o odszkodowanie za poniesioną szkodę, które wraz z roszczeniem o zadośćuczynienie za doznaną krzywdę przeszło, w myśl art. 8 ust. 1 zdanie drugie ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz. 149 z późn. zm.), na następców osoby represjonowanej, należy do spadku po tych następcach (art. 922 § 1 k.c.), natomiast roszczenie o zadośćuczynienie tylko wtedy, gdy zostały spełnione warunki określone w art. 445 § 3 k.c.

Zagadnienie prawne wobec SN:

"Czy uprawnienie do odszkodowania za poniesioną szkodę i za doznaną krzywdę, które przeszło, w myśl art. 8 ust. 1 zdanie drugie ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz. 149), na osoby wymienione w tym przepisie (następców osoby represjonowanej), stanowi ich prawo majątkowe wchodzące w skład spadku z chwilą śmierci którejś z tych osób (art. 922 § 1 k.c.)?"

uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.

W uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej podniesiono m.in. (z powołaniem się na uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 28 października 1993 r., I KZP 21/93, OSNKW 1993, z. 11-12, poz. 67), że roszczenia o odszkodowanie i zadośćuczynienie uregulowane w ustawie lutowej mają charakter cywilnoprawny, a zatem należy sięgnąć do przepisów prawa cywilnego w kwestiach nie uregulowanych powołaną ustawą, a w tym do art. 445 § 3 k.c., zgodnie z którym roszczenie o zadośćuczynienie przechodzi na spadkobierców tylko wtedy, gdy zostało uznane na piśmie albo gdy powództwo zostało wytoczone za życia poszkodowanego, który to przepis zawiera wyjątek od zasady, że roszczenia majątkowe ściśle związane z osobą spadkobiercy wygasają w chwili jego śmierci (art. 922 § 2 k.c.).

Uzasadnienie prawne

Sąd Najwyższy w powiększonym składzie zważył, co następuje:

Cywilnoprawny charakter roszczeń odszkodowawczych, określonych w art. 8 cytowanej już ustawy z dnia 23 lutego 1991 r., jest konsekwentnie przyjęty w orzecznictwie Sądu Najwyższego (uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 28 października 1993 r., I KZP 21/93, OSNKW 1993, z. 11-12, poz. 67). Taki charakter tych roszczeń powoduje, że odnosić będą się do nich wszystkie odpowiednie unormowania prawa cywilnego, chyba że przepisy szczególne zawarte w ustawie lutowej stanowią inaczej.

Przedstawione zagadnienie prawne sprowadza się do pytania, czy uzyskane przez następcę uprawnienie do odszkodowania i zadośćuczynienia osobie represjonowanej (art. 8 ust. 1 zdanie drugie cyt. ustawy) przechodzi na jego spadkobierców na zasadach określonych w księdze czwartej pt. "Spadki" kodeksu cywilnego z 1964 r. Jednakże rozważając tę kwestię nie można pominąć dalszych zagadnień bezpośrednio związanych z powyższym pytaniem, a mianowicie: kiedy powstają roszczenia odszkodowawcze przysługujące osobie represjonowanej (art. 8 ust. 1 zdanie pierwsze ustawy lutowej) oraz kiedy uprawnienie to przechodzi na następców (art. 8 ust. 1 zdanie drugie cyt. ustawy). Wystarczy bowiem zwrócić uwagę na możliwość zaistnienia sytuacji, gdy wejścia w życie ustawy lutowej nie dożyła nie tylko osoba represjonowana, ale także jej następcy wskazani w art. 8 ust. 1 zdanie drugie ustawy lutowej.

Jest oczywiste, że represjonowanie osób, których dotyczy ta ustawa, miało miejsce przed jej wejściem w życie. Również oczywiste jest, że szkoda i krzywda związane z takim represjonowaniem zaistniały także w tym czasie. Nie może też budzić wątpliwości stwierdzenie, że przed wejściem w życie ustawy lutowej osoba w taki sposób represjonowana nie mogła dochodzić ani odszkodowania, ani zadośćuczynienia związanych z takim represjonowaniem.

Powstaje wobec tego pytanie, czy skoro szkoda i krzywda zaistniały przed wejściem w życie ustawy lutowej, to uznać należy, że również wtedy powstało roszczenie o odszkodowanie i zadośćuczynienie, czy też powstało ono dopiero w chwili wejścia ustawy lutowej w życie?

Odpowiadając na tak postawione pytanie, zauważyć przede wszystkim należy, że gdyby nie unormowanie ustawy lutowej, to żadna z osób, w stosunku do których wydano orzeczenia określone w art. 1 cyt. ustawy, nie mogłaby skutecznie dochodzić z tego tytułu odszkodowania i zadośćuczynienia. Również w sytuacji, gdyby w ustawie tej przyznano osobom represjonowanym tylko odszkodowanie albo zadośćuczynienie, lub określono je w innym zakresie niż to uczyniono, to uprawnionej osobie przysługiwałoby tylko takie prawo, jakie zostało ustanowione w ustawie.

Powyższe stwierdzenia muszą prowadzić do wniosku, znajdującego pełne oparcie w zasadzie prawa cywilnego, że zakres roszczeń odszkodowawczych został ustalony w ustawie lutowej, a osoby w niej wskazane uzyskały uprawnienie do dochodzenia odszkodowania i zadośćuczynienia z chwilą wejścia w życie ustawy lutowej, a jeśli osoba represjonowana dożyła dnia wejścia ustawy w życie, a następnie zmarła, to z chwilą jej śmierci uprawnienia te w odpowiedniej części uzyskują jej następcy wskazani w art. 8 ust. 1 zd. drugie cyt. ustawy.

Należy zgodzić się z poglądem, że mamy tu do czynienia z odpowiedzialnością z tytułu czynu niedozwolonego w rozumieniu prawa cywilnego (art. 415 k.c.), który to czyn stanowi wydanie orzeczenia lub inne represjonujące zachowanie wskazane w ustawie lutowej. Jednakże zachowania takie uznane zostały za czyny niedozwolone dopiero przez tę ustawę, nie będąc nimi przed wejściem jej w życie.

W doktrynie wyrażony został pogląd (M. Sokołowski: Roszczenia majątkowe następców osoby represjonowanej, Pal. 1995, z. 3-4, s. 56), że skoro w art. 9 ustawy lutowej przewidziana jest możliwość zasądzenia od Skarbu Państwa pokrycia w całości lub w części kosztów symbolicznego upamiętnienia osoby niesłusznie represjonowanej, co z tego wynika, że ustawodawca przewidywał powstanie roszczenia przed wejściem w życie ustawy, gdyż i to roszczenie nie jest samoistnym prawem następcy osoby represjonowanej, a jedynie uprawnieniem tej ostatniej osoby, które przeszło na następcę na podstawie art. 8 ust. 1 zdanie drugie ustawy lutowej.

Tego poglądu nie można podzielić. Słusznie w orzecznictwie podkreśla się, że w ustawie lutowej w art. 8 ust. 1 zdanie pierwsze i drugie nie przewiduje się samoistnych roszczeń odszkodowawczych dla małżonka, dzieci i rodziców osoby represjonowanej (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia 1993 r., I KZP 35/92, OSNKW 1993, z. 3-4, poz. 16).

Jednakże stwierdzenie to nie dotyczy unormowania art. 9 tej ustawy, który wcale nie dotyczy roszczenia odszkodowawczego, lecz jedynie roszczenia o "pokrycie (...) symbolicznego upamiętnienia osoby niesłusznie represjonowanej".

Z istoty tego roszczenia wynika, że mogło ono powstać dopiero po śmierci osoby represjonowanej. Wobec tego osoba represjonowana nie mogła uzyskać tego roszczenia, gdyż mogło ono powstać wówczas, gdy osoba ta, z powodu śmierci, nie miała już zdolności prawnej (art. 8 § 1 k.c.). Zauważyć też należy, że zgodnie z art. 9 ustawy lutowej, wobec powołania przepisów art. 3 ust. 1 oraz art. 8 ust. 2 i 3, nie zaś art. 8 ust. 1 tej ustawy, krąg uprawnionych do wystąpienia z takim roszczeniem jest inny - znacznie zresztą szerszy - niż w wypadku roszczeń odszkodowawczych. Nie jest to więc roszczenie osoby represjonowanej, które przeszło na następców lub podmioty wymienione w art. 3 ust. 1 ustawy lutowej, lecz samoistne roszczenie, powstałe po wejściu w życie tej ustawy, przysługujące osobom lub instytucjom wymienionym w art. 3 ust. 1 tejże ustawy.

W podsumowaniu tej części rozważań stwierdzić trzeba, że zarówno w świetle prawa cywilnego, jak i przepisów ustawy lutowej, brak jest podstaw do wyrażenia poglądu, iż roszczenia o odszkodowanie i zadośćuczynienie (art. 8 ust. 1 cyt. ustawy) powstały z chwilą nastąpienia szkody lub krzywdy. Uznać należy, że powstały one z chwilą wejścia w życie ustawy lutowej, w której przyznano osobie represjonowanej i jej następcy uprawnienie do dochodzenia odszkodowania lub zadośćuczynienia.

Pogląd, że roszczenia odszkodowawcze powstały dopiero w chwili wejścia w życie ustawy lutowej, ma bardzo istotne znaczenie dla odpowiedzi na pytanie dotyczące tego, kiedy uprawnienia osoby represjonowanej do odszkodowania i zadośćuczynienia przechodzą na następców (art. 8 ust. 1 zdanie drugie cyt. ustawy). Skoro roszczenie powstało w chwili wejścia w życie tej ustawy, to jeżeli osoba represjonowana w tym momencie nie żyła, a także nie żyła osoba określona w powołanym wyżej przepisie, która zmarła po osobie represjonowanej, to na takiego "następcę", który nie dożył wejścia w życie ustawy, nie przechodzi uprawnienie do odszkodowania i zadośćuczynienia. Taki bowiem "następca" w chwili, gdy roszczenia te powstały i mogły na niego przejść, z powodu śmierci nie miał już zdolności prawnej, a więc nie mógł nabyć tego prawa (uprawnienia), jakie przewiduje ustawa lutowa w art. 8 ust. 1.

Artykuł 8 ust. 1 ustawy lutowej stanowi, że osobie, wobec której stwierdzono nieważność orzeczenia, "przysługuje" odszkodowanie i zadośćuczynienie, natomiast w razie śmierci tej osoby uprawnienie to "przechodzi" na małżonka, dzieci i rodziców. Nie może chyba ulegać wątpliwości, że ustawodawca, posługując się określeniem "przysługuje", przyznał osobom represjonowanym uprawnienie do domagania się od Skarbu Państwu odszkodowania i zadośćuczynienia, w wyniku czego osoby takie "uzyskały" takiej właśnie treści "uprawnienie". W razie śmierci osoby represjonowanej "uprawnienie" to "przechodzi" na następców określonych w art. 8 ust. 1 zdanie drugie.

Rozważyć trzeba dwie różne sytuacje. Pierwsza z nich, to gdy śmierć osoby represjonowanej następuje o wejściu w życie ustawy lutowej. Wówczas, co nie może budzić żadnych wątpliwości, uprawnienie do odszkodowania i zadośćuczynienia, przysługujące z mocy ustawy lutowej osobie represjonowanej, przechodzi na następcę (następców), w odpowiedniej części (uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 27 stycznia 1993 r. I KZP 35/92, OSNKW 1993, z. 3-4, poz. 16). Nieco inaczej, ale nie są to różnice istotne, jest w wypadku, gdy osoba represjonowana nie dożyła wejścia w życie ustawy lutowej. Wówczas można by stwierdzić, że w takich okolicznościach nie ma osoby, której w myśl ustawy "przysługuje" uprawnienie odszkodowawcze, z której następnie "uprawnienie to przechodzi" na następcę (następców). Jest to wątpliwość nieuzasadniona.

Chodzi bowiem o to, że wolą ustawodawcy było, by odszkodowanie i zadośćuczynienie otrzymała osoba represjonowana, a jeżeli nie dożyła wejścia ustawy w życie, osoby najbliższe wskazane w tejże ustawie (por. sprawozdanie stenograficzne z 52 posiedzenia Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej, s. 342).

Te bowiem osoby, należące zresztą do kręgu spadkobierców ustawowych, z reguły doznawały jednocześnie z osobą represjonowaną szkód i krzywd tego samego rodzaju, co osoba represjonowana. Rozstrzygając o odszkodowaniu lub zadośćuczynieniu, sądy słusznie dostrzegają, że represjonowanie bezpośrednio powodowało uszczerbek majątkowy dla najbliższej rodziny (małżonka, dzieci i rodziców), łącząc się z reguły z bardzo znacznym poczuciem krzywdy. Z całą pewnością ustawodawca mógł się posłużyć innym określeniem niż "uprawnienie to przechodzi", ale wyrażona tu myśl jest jasna: jeżeli w chwili wejścia w życie osoba represjonowana nie żyje, to uprawnienie do odszkodowania i zadośćuczynienia przysługuje z mocy tej ustawy określonym w ustawie następcom i w istocie to oni, bez "pośrednictwa" osoby represjonowanej, uzyskują to uprawnienie, jakie przysługiwałoby represjonowanemu, gdyby dożył chwili wejścia ustawy lutowej w życie.

Sytuacja jest prosta, gdy osoba represjonowana albo jej następca uzyskali odszkodowanie i zadośćuczynienie określone w art. 8 ust. 1 ustawy lutowej. Wówczas kwota tego odszkodowania z chwilą śmierci tych osób, jako należąca do spadku, przechodzi na jedną lub kilka osób, zgodnie z postanowieniami księgi czwartej kodeksu cywilnego (art. 922 § 1 k.c.).

Inna jest sytuacja, gdy następca, który uzyskał uprawnienie do odszkodowania i zadośćuczynienia w trybie określonym w art. 8 ust. 1 zdanie drugie ustawy lutowej, przed śmiercią nie otrzymał odszkodowania i zadośćuczynienia.

Pojawia się wówczas problem prawny, przedstawiony w tej sprawie powiększonemu składowi Sądu Najwyższego, a mianowicie, czy uprawnienia, które uzyskał następca, przechodzą w drodze dziedziczenia na jego spadkobierców. W dwóch orzeczeniach Sąd Najwyższy uznał, że te uprawnienia z ustawy lutowej, które przeszły na następców, nie przechodzą na ich spadkobierców (uchwała z dnia 28 lipca 1994 r., I KZP 17/94, OSNKW 1994, z. 7-8, poz. 44 i postanowienie z dnia 2 grudnia 1994 r., II KRN 233/94 - nie publ.). W piśmiennictwie wyrażono jednak również odmienny pogląd, a mianowicie, że te uprawnienia, które przeszły na następców, podlegają dziedziczeniu na zasadach ogólnych (B. Bladowski: Glosa do uchwały z dnia 27 stycznia 1993 r., I KZP 35/92, OSP 1994, z. 1, poz. 8; M. Sokołowski: op. cit., s. 58-60).

Rozważając tę problematykę na wstępie trzeba zastanowić się, czy i ewentualnie jakie znaczenie dla zajęcia ostatecznego stanowiska ma sposób unormowania w zakresie przejścia praw majątkowych uzyskanych przez osobę represjonowaną na podstawie przepisów ustawy lutowej nie na spadkobierców w sposób wskazany w księdze czwartej kodeksu cywilnego, lecz jedynie na oznaczone osoby (art. 8 ust. 1 zdanie drugie). Nie jest to sytuacja odosobniona w naszym systemie prawa, o czym przekonuje np. treść przepisów art. 490 § 2 k.p.k., art. 625 i 831 § 3 k.c., art. 81 ust. 4 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (jedn. tekst: Dz. U. z 1991 r., Nr 30, poz. 127 z późn. zm.), a także art. 8 ustawy z dnia 2 lipca 1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych (Dz. U. Nr 105, poz. 509).

Można by bowiem wyrazić pogląd, że skoro w ustawie w sposób odmienny niż w prawie spadkowym uregulowano sposób przejścia określonych praw lub obowiązków na inny niż spadkobierczy krąg osób, to jest to zamknięty krąg osób i tego rodzaju prawa lub obowiązki na dalsze osoby (w tym na spadkobierców) nie przechodzą i wygasają (por. uchwała z dnia 28 lipca 1994 r., I KZP 17/94, OSNKW 1994, s. 7-8, poz. 44).

Poglądu tego nie można jednak podzielić wobec konieczności uznania, że jeżeli ustawodawca wyłącza ze spadku określone prawa majątkowe, wskazując inny krąg następców i jednocześnie nie zawrze unormowania, iż w razie braku tych następców lub z chwilą śmierci prawo to wygasa, to do praw tego rodzaju mają zastosowanie przepisy księgi czwartej kodeksu cywilnego (por. - w odniesieniu do analogicznego w istocie zagadnienia, a mianowicie dziedziczenia po osobach, które na skutek wojny rozpoczętej w 1939 r. pozostawiły majątek nieruchomy na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru państwa, prawa zaliczenia wartości mienia pozostawionego za granicą na pokrycie określonych opłat - uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 7 czerwca 1994 r., III CZP 77/94, z. 12, poz. 239; zob. także A. Mączyński, A. Proksa: Nowe prawo lokalowe z komentarzem, Kraków 1994, s. 24).

Tak więc reguła ta dotyczyć będzie również uprawnienia do odszkodowania i zadośćuczynienia, które przeszło na następcę (następców) w trybie art. 8 ust. 1 zdanie drugie ustawy lutowej. Wobec tego uprawnienie to, jako prawo majątkowe, wejdzie w skład spadku po następcy osoby represjonowanej, na zasadach określonych w prawie cywilnym.

Nie może ulegać wątpliwości, że roszczenie o odszkodowanie, jakie przysługuje osobie represjonowanej na podstawie art. 8 ust. 1 zdanie pierwsze ustawy lutowej, nie jest prawem "ściśle związanym z jego osobą" (art. 922 § 2 k.c. pierwsza część zdania) i w myśl art. 8 ust. 1 zdanie drugie ustawy lutowej, w nie zmienionym charakterze prawnym, przechodzi ono nie na spadkobiercę, lecz na następcę osoby represjonowanej wskazanej w tym przepisie. W chwili więc śmierci tego następcy stanowi ono prawo majątkowe, które spełnia wymogi określone w art. 922 § 1 k.c., a więc wchodzi w skład spadku po nim.

Inna jest sytuacja, jeżeli chodzi o roszczenie o zadośćuczynienie, które przysługuje osobie represjonowanej również na podstawie art. 8 ust. 1 zdanie pierwsze ustawy lutowej. W tym wypadku nie ulega wątpliwości, że to roszczenie, w przeciwieństwie do roszczenia o odszkodowanie, dla osoby represjonowanej stanowi prawo "ściśle związane z jego osobą" w rozumieniu art. 922 § 2 k.c. Zarówno w orzecznictwie, jak i doktrynie przyjmuje się, że przepis art. 8 ust. 1 ustawy lutowej nie przewiduje samoistnych roszczeń następstw (por. uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 27 stycznia 1993 r., I KZP 35/92, OSNKW 1993, z. 3-4, poz. 16; uchwała z dnia 28 lipca 1994 r., I KZP 17/94, OSNKW 1994, z. 7-8, poz. 44).

Wobec tego następca uzyskuje i realizuje to uprawnienie, które przysługiwało osobie represjonowanej. Również charakter prawny tego roszczenia nie ulega zmianie. Jest to nadal roszczenie o zadośćuczynienie za doznaną przez osobę represjonowaną krzywdę, stanowiąc "prawo ściśle związane z jego osobą". Zmiana, nie wpływająca na charakter tego roszczenia, polega jedynie na tym, że dochodzi go nie pokrzywdzona osoba represjonowana, ale z mocy szczególnego przepisu ustawy lutowej (art. 8 ust. 1 zdanie drugie) wskazany tam następca.

Jeżeli taki jest charakter roszczenia o zadośćuczynienie uzyskanego przez następcę, to do dziedziczenia tego prawa majątkowego mieć będzie zastosowanie art. 445 § 3 k.c. Wobec tego roszczenie o zadośćuczynienie za krzywdę doznaną przez osobę represjonowaną, które przeszło na następcę, wejdzie w skład spadku następcy tylko wówczas, gdy zostaną spełnione wymogi art. 445 § 3 k.c., a więc "gdy zostanie uznane na piśmie albo gdy powództwo zostało wytoczone za życia" następcy osoby represjonowanej.

Nie przekonuje o możliwości przyjęcia odmiennego stanowiska stwierdzenie, że to roszczenie o zadośćuczynienie "po przejściu na następców nie jest już zadośćuczynieniem", ponieważ jeżeli było ono ściśle związane to nie z osobą następcy, lecz z osobą represjonowaną, która poniosła szkodę i doznała krzywdy (M. Sokołowski: op. cit., s. 58). Dla przyjęcia, że uprawnienie do tego zadośćuczynienia przechodzi z następcy osoby represjonowanej na dalsze osoby, konieczny byłby szczególny przepis ustawy lutowej, tak jak to się stało w wypadku uprawnienia, które w myśl tej ustawy uzyskuje następca osoby represjonowanej. Trzeba bowiem zwrócić uwagę również i na to, że gdyby ustawa ta nie przewidywała szczególnego trybu przejścia uprawnień do dochodzenia roszczenia o odszkodowanie i zadośćuczynienie na wskazany tam krąg następców, to wówczas zastosowanie miałyby wyłącznie przepisy prawa spadkowego. Wtedy spadkobiercy (ustawowi lub testamentowi) dziedziczyliby wyłącznie roszczenie o naprawienie szkody (art. 922 § 1 k.c.), a roszczenie o zadośćuczynienie tylko w wypadku spełnienia wymogów art. 445 § 3 k.c.

Skoro ustawodawca dokonał szczególnych unormowań tylko w takim zakresie, jak w art. 8 ust. 1 zdanie drugie ustawy lutowej, a nie w szerszym, to przepis ten jako szczególny nie podlega wykładni rozszerzającej. Wobec tego należało uznać, że do uprawnień odszkodowawczych uzyskanych przez następcę, w trybie ustawy lutowej, we wskazanym wyżej zakresie, mają zastosowanie przepisy art. 922 § 1 i art. 445 § 3 k.c.

W sytuacji, gdy wnioskodawcą jest spadkobierca następcy osoby represjonowanej, istotne znaczenie ma problematyka przedstawienia dochodzonych roszczeń i legitymacji procesowej wnioskodawcy.

Ustawa lutowa w art. 8 i 11 przewiduje roczny i trzyletni termin przedawnienia, upływający albo od daty uprawomocnienia się postanowienia o stwierdzeniu nieważności orzeczenia (art. 8), albo od dnia wejścia ustawy w życie (art. 11). Do tych terminów mają oczywiście zastosowanie przepisy art. 117-125 k.c.

W postępowaniu cywilnym spadkobierca po śmierci spadkodawcy i zgłoszeniu się do udziału w sprawie (w sytuacji przewidzianej w art. 180 § 1 pkt 1 k.p.c.), nie ma obowiązku wykazywania swej legitymacji odrębnym orzeczeniem, chyba że strona przeciwna podnosi zastrzeżenie przeciwko uznaniu go za spadkobiercę zmarłej strony (por. postanowienie z dnia 6 października 1983 r. IV PZ 42/83, OSPiKA 1984, nr 3, poz. 45). Tę regułę postępowania należy odpowiednio stosować, rozpatrując sprawy w trybie ustawy lutowej. W tym postępowaniu zastrzeżenie zgłosić może prokurator, a w każdym wypadku, gdy sąd poweźmie wątpliwość w tym zakresie, powinien z urzędu zobowiązać wnioskodawcę do wykazania posiadania legitymacji procesowej postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku. Może to powodować konieczność odroczenia rozpoznania sprawy na dłuższy czas, a nawet zawieszenia postępowania przed sądem karnym.

Darmowe porady prawne adwokata lub radcy prawnego w sprawach o odszkodowanie za represje komunistyczne doznane w latach 1944 - 1989:

Nasza kancelaria radców prawnych i adwokatów od 16 lat udziela pomocy poszkodowanym w dochodzeniu roszczeń odszkodowawczych. W specjalizujemy się w dochodzeniu roszczeń odszkodowawczych z wypadków drogowych oraz za tak zwane represje komunistyczne.

W ramach tych specjalizacji nasza kancelaria udziela darmowych porad prawnych poszkodowanym, którzy chcą zorientować się w swojej sytuacji prawnej. Darmowe porady prawne mają charakter całkowicie bezpłatny i nie zobowiązujący, to znaczy że służą zapoznaniu się z realiami spraw o odszkodowanie z wypadków drogowych lub za represje komunistyczne.

W ramach darmowych porad prawnych możesz się dowiedzieć między innymi:

- czy w twoim przypadku jest możliwe uzyskanie odszkodowania po wypadku drogowym lub za represje komunistyczne.

- jakie kwoty odszkodowania z wypadku drogowego lub represje komunistyczne wchodzą w grę w twoim przypadku.

- ile przewidywalnie będzie trwała i przed jakim sądem będzie prowadzona twoja sprawa o odszkodowanie.

- jakie są przesłanki pozytywne i przesłanki negatywne do dochodzenia odszkodowania za represje komunistyczne na podstawie ustawy lutowej, terminy dochodzenia roszczeń, osoby uprawnione, kwestie przejścia roszczenia o odszkodowanie na osoby bliskie.

- za jakie sprawy jest przyznawany odszkodowanie na podstawie ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego.

- jakie odszkodowanie przyznają przeciętnie polskie sądy za miesiąc pozbawienia wolności lub za miesiąc zesłania na Syberię lub w głąb ZSRR.

- jakie sytuacje prawne wyłączą możliwość dochodzenia odszkodowania za represje komunistyczne na podstawie ustawy lutowej.

- na czym polega rehabilitacja osób represjonowanych w oparciu o przepisy ustawy lutowej.

Nie prowadzimy jakichkolwiek innych spraw niż sprawy o odszkodowanie z wypadków drogowych oraz o odszkodowanie za represje komunistyczne.