Czy w 2026 r. można ubiegać się o odszkodowanie za wywłaszczenie nieruchomości w PRL?

Opublikowano: 20 luty 2026

Dobra wiadomość jest taka, że w 2026 r. nadal istnieje możliwość ubiegania się o odszkodowanie za wywłaszczenie nieruchomości dokonane w okresie PRL, jednak nie ma to charakteru powszechnego ani automatycznego. Skuteczność roszczeń zależy od podstawy prawnej przejęcia nieruchomości, przebiegu postępowania administracyjnego, dostępności dokumentów oraz oceny terminów przedawnienia. Bardzo duże znaczenie ma również to, czy wywłaszczenie miało charakter formalny, czy faktyczny.

Podstawy prawne wywłaszczeń w PRL

Wywłaszczenia były dokonywane na podstawie szeregu aktów normatywnych, w tym powojennych dekretów nacjonalizacyjnych, a następnie ustawy z 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości. Część tych aktów była stosowana w sposób instrumentalny, z naruszeniem nawet ówcześnie obowiązującego prawa, co dziś otwiera drogę do kwestionowania decyzji wywłaszczeniowych.

Braki dokumentacyjne i ich znaczenie

Jednym z najczęściej pojawiających się problemów w sprawach reprywatyzacyjnych jest brak kompletnej dokumentacji administracyjnej. Zniszczenie akt, ich nieprzekazanie do archiwów albo prowadzenie postępowań w sposób nieformalny nie zamyka drogi do dochodzenia roszczeń, niemniej jednak znacząco komplikuje postępowanie dowodowe. W takich sprawach trzeba się posiłkować dowodami pośrednimi, dokumentami archiwalnymi czy ustaleniami faktycznymi.

Wywłaszczenie faktyczne a brak decyzji

W orzecznictwie przyjmuje się, że brak formalnej decyzji wywłaszczeniowej nie zawsze wyklucza odpowiedzialność Skarbu Państwa, jeżeli doszło do trwałego i przymusowego pozbawienia właściciela prawa do nieruchomości. W takich przypadkach możliwe jest dochodzenie roszczeń na podstawie odpowiedzialności deliktowej państwa.

Ustawa o gospodarce nieruchomościami

W określonych sytuacjach zastosowanie znajduje art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami, który pozwala dochodzić odszkodowania, jeżeli nieruchomość została przejęta bez wypłaty należnej rekompensaty, a skutki wywłaszczenia trwają do dziś. Przepis ten ma charakter szczególny i wymaga indywidualnej analizy stanu faktycznego.

Odpowiedzialność Skarbu Państwa i art. 160 k.p.a.

Choć art. 160 k.p.a. został uchylony, nadal ma on zastosowanie do decyzji administracyjnych wydanych przed 1 września 2004 r. W pozostałym zakresie odpowiedzialność Skarbu Państwa opiera się na przepisach kodeksu cywilnego dotyczących szkody wyrządzonej przez wydanie niezgodnej z prawem decyzji administracyjnej. Warunkiem jest uprzednie stwierdzenie jej nieważności lub wydania z rażącym naruszeniem prawa.

Kwoty odszkodowań za wywłaszczenie nieruchomości w PRL

Wysokość odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości w PRL nie jest z góry określona i każdorazowo zależy od indywidualnych okoliczności sprawy. Na wypłaconą kwotę wpływa między innymi rodzaj nieruchomości, jej lokalizacja, powierzchnia i stan nieruchomości w czasie wywłaszczenia, a także to, czy wypłacono jakąkolwiek rekompensatę w PRL. W praktyce możemy oszacować pewne widełki możliwego odszkodowania:

• w przypadku niewielkich gruntów rolnych lub działek o niskiej wartości rynkowej – od kilkudziesięciu do kilkuset tysięcy złotych,
• przy wywłaszczeniach działek budowlanych w miastach – od kilkuset tysięcy do kilku milionów złotych,
• w sprawach dotyczących nieruchomości zabudowanych, kamienic lub terenów atrakcyjnych inwestycyjnie – nawet kilka lub kilkanaście milionów złotych.

Radca prawny: odszkodowania

W 2026 r. dochodzenie odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości w PRL jest nadal prawnie dopuszczalne, jednak wymaga precyzyjnego ustalenia podstawy prawnej, a także zgromadzenia odpowiednich dowodów. Zapraszamy do kontaktu z naszą kancelarią – radca prawny zapozna się z dokumentami, przeanalizuje szczegóły sprawy i oceni szanse na uzyskanie odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości w PRL lub za inne represje komunistyczne.